प्रस्तावना: स्पर्धा परीक्षांच्या (पोलीस भरती, सरळसेवा, तलाठी, MPSC) गणितीय विभागात ‘शेकडेवारी’ (Percentage) हा अत्यंत पायाभूत आणि महत्त्वाचा घटक आहे. शेकडेवारी म्हणजे शंभरामागे असणारे प्रमाण. नफा-तोटा, सरळव्याज-चक्रवाढ व्याज, गुणोत्तर व प्रमाण यांसारख्या इतर प्रकरणांची भीती दूर करण्यासाठी शेकडेवारीचे बेसिक नियम आणि शॉर्टकट समजणे अत्यंत गरजेचे आहे.
महत्त्वाचे नियम व मूलभूत सूत्रे
१. शेकडा प्रमाण काढणे
एखाद्या संख्येची दुसऱ्या संख्येशी शेकडेवारी काढायची असल्यास:
२. घट आणि वाढ काढण्याचे सूत्र
- शekडा वाढ: (वाढ / मूळ किंमत) × १००
- शेकडा घट: (घट / मूळ किंमत) × १००
स्पर्धा परीक्षांसाठी उपयुक्त: अपूर्णांक व शेकडा मूल्य तक्ता
खालील मूल्ये तोंडी पाठ असल्यास परीक्षेत कॅल्क्युलेशनचा वेळ खूप वाचतो:
| अपूर्णांक (Fraction) | शेकडा मूल्य (Percentage) | उपयोग / उदाहरण |
|---|---|---|
| १/२ | ५०% | अर्धा भाग |
| १/३ | ३३१/३% (३३.३३%) | तिसरा भाग |
| १/४ | २५% | पाचवा हिस्सा / चतुर्थांश |
| १/५ | २०% | पाचवा भाग |
| १/८ | १२.५% (१२ १/२%) | आठवा भाग |
| १/१० | १०% | दहावा भाग |
शेकडेवारी सोडवण्याच्या महत्त्वाच्या ‘शॉर्टकट ट्रिक्स’
जर एखाद्या वस्तूच्या किंमतीत प्रथम x% वाढ केली आणि नंतर y% वाढ केली, तर एकूण शेकडा वाढ खालील सूत्रानुसार काढली जाते:
एकूण वाढ/घट (%) = $x + y + \frac{x \times y}{100}$
(घट असल्यास तिथे वजा (-) चिन्ह वापरावे.)
जर साखरेच्या किंमतीत r% वाढ झाली, तर खर्ज न वाढवता वापर किती टक्के कमी करावा?
घट (%) = $\left(\frac{r}{100 + r}\right) \times 100$
सरळसेवा व पोलीस भरतीमधील नमुनेदार उदाहरणे
| क्र. | प्रश्न | उत्तर व स्पष्टीकरण |
|---|---|---|
| १ | ४०० चे २०% किती? | $400 \times \frac{20}{100} = 80$ |
| २ | एका विद्यार्थ्याला ५०० पैकी ३५० गुण मिळाले, तर त्याला किती टक्के गुण मिळाले? | $\left(\frac{350}{500}\right) \times 100 = 70\%$ |
| ३ | एका संख्येच्या ४०% मध्ये ४० मिळवल्यास तीच संख्या मिळते, तर ती संख्या कोणती? | संख्या x मानू. $40\% \text{ of } x + 40 = x \implies x = \mathbf{66.66}$ |
| ४ | एका पुस्तकाच्या किंमतीत २०% घट झाली, तर खपात २५% वाढ झाली. उत्पन्नावर काय परिणाम होईल? | सूत्राप्रमाणे: $-20 + 25 + \frac{(-20 \times 25)}{100} = \mathbf{0\%}$ (काहीही बदल नाही) |