अंकगणित

शेकडेवारी (Percentage) – महत्त्वाचे सूत्र, शॉर्टकट ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील उदाहरणे

प्रकाशित दिनांक: नोव्हेंबर १५, २०२६ माझी नौकरी.com

प्रस्तावना: स्पर्धा परीक्षांच्या (पोलीस भरती, सरळसेवा, तलाठी, MPSC) गणितीय विभागात ‘शेकडेवारी’ (Percentage) हा अत्यंत पायाभूत आणि महत्त्वाचा घटक आहे. शेकडेवारी म्हणजे शंभरामागे असणारे प्रमाण. नफा-तोटा, सरळव्याज-चक्रवाढ व्याज, गुणोत्तर व प्रमाण यांसारख्या इतर प्रकरणांची भीती दूर करण्यासाठी शेकडेवारीचे बेसिक नियम आणि शॉर्टकट समजणे अत्यंत गरजेचे आहे.

शेकडेवारीची मूलभूत संकल्पना १. अपूर्णांकाचे शेकड्यात रूपांतर दिलेल्या अपूर्णांकास १०0 ने गुणावे उदा: 1/4 = (1/4) × 100 = 25% २. शेकड्याचे अपूर्णांकात रूपांतर दिलेल्या शेकड्याला १०0 ने भागावे उदा: 20% = 20 / 100 = 1/5
आकृती: शेकडेवारी रूपांतर चार्ट (माझी नौकरी.com)

महत्त्वाचे नियम व मूलभूत सूत्रे

१. शेकडा प्रमाण काढणे

एखाद्या संख्येची दुसऱ्या संख्येशी शेकडेवारी काढायची असल्यास:

शेकडेवारी = (प्राप्त गुण / एकूण गुण) × १००

२. घट आणि वाढ काढण्याचे सूत्र

  • शekडा वाढ: (वाढ / मूळ किंमत) × १००
  • शेकडा घट: (घट / मूळ किंमत) × १००

स्पर्धा परीक्षांसाठी उपयुक्त: अपूर्णांक व शेकडा मूल्य तक्ता

खालील मूल्ये तोंडी पाठ असल्यास परीक्षेत कॅल्क्युलेशनचा वेळ खूप वाचतो:

अपूर्णांक (Fraction) शेकडा मूल्य (Percentage) उपयोग / उदाहरण
१/२५०%अर्धा भाग
१/३३३१/३% (३३.३३%)तिसरा भाग
१/४२५%पाचवा हिस्सा / चतुर्थांश
१/५२०%पाचवा भाग
१/८१२.५% (१२ १/२%)आठवा भाग
१/१०१०%दहावा भाग

शेकडेवारी सोडवण्याच्या महत्त्वाच्या ‘शॉर्टकट ट्रिक्स’

ट्रिक १: किंमतीत सतत वाढ किंवा घट (सक्सेसिव्ह चेंज)

जर एखाद्या वस्तूच्या किंमतीत प्रथम x% वाढ केली आणि नंतर y% वाढ केली, तर एकूण शेकडा वाढ खालील सूत्रानुसार काढली जाते:
एकूण वाढ/घट (%) = $x + y + \frac{x \times y}{100}$
(घट असल्यास तिथे वजा (-) चिन्ह वापरावे.)

ट्रिक २: खर्चातील शेकडा घट (खाद्यतेल / पेट्रोल भाववाढ)

जर साखरेच्या किंमतीत r% वाढ झाली, तर खर्ज न वाढवता वापर किती टक्के कमी करावा?
घट (%) = $\left(\frac{r}{100 + r}\right) \times 100$

सरळसेवा व पोलीस भरतीमधील नमुनेदार उदाहरणे

क्र. प्रश्न उत्तर व स्पष्टीकरण
१ ४०० चे २०% किती? $400 \times \frac{20}{100} = 80$
२ एका विद्यार्थ्याला ५०० पैकी ३५० गुण मिळाले, तर त्याला किती टक्के गुण मिळाले? $\left(\frac{350}{500}\right) \times 100 = 70\%$
३ एका संख्येच्या ४०% मध्ये ४० मिळवल्यास तीच संख्या मिळते, तर ती संख्या कोणती? संख्या x मानू. $40\% \text{ of } x + 40 = x \implies x = \mathbf{66.66}$
४ एका पुस्तकाच्या किंमतीत २०% घट झाली, तर खपात २५% वाढ झाली. उत्पन्नावर काय परिणाम होईल? सूत्राप्रमाणे: $-20 + 25 + \frac{(-20 \times 25)}{100} = \mathbf{0\%}$ (काहीही बदल नाही)