प्रस्तावना: आपण बोलताना किंवा लिहिताना अनेक शब्दांचा वापर करतो. आपल्या तोंडाबाट बाहेर पडणाऱ्या प्रत्येक शब्दाला काही ना काही अर्थ असतो. वाक्यातील या शब्दांच्या कार्यावरून किंवा त्यांच्या प्रकारावरून त्यांना ‘शब्दांच्या जाती’ असे म्हणतात. मराठी व्याकरणात शब्दांच्या एकूण ८ जाती मानल्या जातात. या ८ जातींचे मुख्य दोन गट पडतात: १) विकारी शब्द (बदल होणारे) आणि २) अविकारी शब्द (बदल न होणारे/अव्यय).
१. विकारी शब्द (सव्यय) – ज्या शब्दांत बदल होतो
वाक्यात लिंग, वचन किंवा विभक्तीमुळे ज्या शब्दांच्या मूळ रूपामध्ये बदल होतो, त्या शब्दांना ‘विकारी शब्द’ किंवा **सव्यय** म्हणतात. यामध्ये खालील ४ जातींचा समावेश होतो:
अ) नाम (Noun)
प्रत्यक्षात असणाऱ्या किंवा कल्पनेने मानलेल्या कोणत्याही वस्तूच्या, व्यक्तीच्या किंवा गुणाच्या नावा्रला ‘नाम’ असे म्हणतात.
उदा. रमेश, हिमालय, पुस्तक, आनंद, प्रामाणिकपणा.
ब) सर्वनाम (Pronoun)
नामाचा पुनर्रार टाळण्यासाठी किंवा नामाऐवजी वाक्यात वापरल्या जाणाऱ्या शब्दाला ‘सर्वनाम’ म्हणतात.
उदा. मी, तू, तो, हा, जो, कोण, काय, आपण.
क) विशेषण (Adjective)
नाम किंवा सर्वनामाबद्दल विशेष माहिती सांगून त्याचा अर्थ मर्यादित करणाऱ्या शब्दाला ‘विशेषण’ म्हणतात.
उदा. गोड आंबा, हुशार मुलगा, पिवळी साडी (गोड, हुशार, पिवळी ही विशेषणे आहेत).
ड) क्रियापद (Verb)
वाक्यातील ज्या शब्दाने दर्शवलेली कृती किंवा स्थिती पूर्ण झाल्याचा बोध होतो आणि वाक्याचा अर्थ पूर्ण होतो, त्या शब्दाला ‘क्रियापद’ म्हणतात.
उदा. राम आंबा खातो. (खातो हे क्रियापद आहे).
२. अविकारी शब्द (अव्यय) – ज्या शब्दांत बदल होत नाही
वाक्यात लिंग, वचन किंवा विभक्तीमुळे ज्या शब्दांच्या मूळ रूपात कोणताच बदल होत नाही, अशा शब्दांना ‘अविकारी शब्द’ किंवा **अव्यय** असे म्हणतात. यामध्ये खालील ४ जाती येतात:
अ) क्रियाविशेषण अव्यय
क्रियापदाबद्दल अधिक माहिती सांगून ती क्रिया कशी, कधी किंवा कुठे घडली हे दर्शवणाऱ्या अव्ययाला ‘क्रियाविशेषण अव्यय’ म्हणतात.
उदा. तो हळूहळू चालतो. काल पाऊस पडला.
ब) शब्दयोगी अव्यय
जे अव्यय नामाला किंवा सर्वनामाला जोडून येते आणि वाक्यातील शब्दांचा परस्परांशी संबंध जोडते, त्याला ‘शब्दयोगी अव्यय’ म्हणतात.
उदा. घराबद्दल, झाडाखाली, टेबलावर.
क) उभयान्वयी अव्यय
दोन किंवा अधिक शब्द अथवा वाक्ये जोडणाऱ्या अव्ययांना ‘उभयान्वयी अव्यय’ म्हणतात.
उदा. आणि, व, किंवा, परंतु, म्हणून, लेकीन.
ड) केवलप्रयोगी अव्यय
आपल्या मनातील अचानक उत्पन्न झालेल्या भावना (आनंद, दुःख, आश्चर्य, तिरस्कार) व्यक्त करणाऱ्या शब्दांना ‘केवलप्रयोगी अव्यय’ किंवा उद्गारवाचक शब्द म्हणतात.
उदा. अरेरे! फार वाईट झाले. शाब्बास! छान खेळलास.
शब्दांच्या ८ जातींचा तुलनात्मक तक्ता
| गट | शब्दांची जात | मुख्य कार्य / व्याख्या | उदाहरणे |
|---|---|---|---|
| विकारी | १. नाम | वस्तू, व्यक्ती किंवा गुणाचे नाव | पुणे, मोर, धैर्य |
| विकारी | २. सर्वनाम | नामाऐवजी वापरला जाणारा शब्द | मी, तू, हा, जो |
| विकारी | ३. विशेषण | नामाबद्दल विशेष माहिती देणारा शब्द | चांगला, लाल, दहा |
| विकारी | ४. क्रियापद | वाक्य पूर्ण करणारा अर्थदर्शक शब्द | हसतो, खाल्ले, जा |
| अविकारी | ५. क्रियाविशेषण अव्यय | क्रियेची वेळ, रीत किंवा ठिकाण दाखवणे | कधीतरी, जलद |
| अविकारी | ६. शब्दयोगी अव्यय | नामाला जोडून येणारा शब्द | पुढे, मागे, जवळ |
| अविकारी | ७. उभयान्वयी अव्यय | शब्द किंवा वाक्ये जोडणारा शब्द | आणि, पण, कारण |
| अविकारी | ८. केवलप्रयोगी अव्यय | मनातील भावना व्यक्त करणारे उद्गार | अरेरे!, छछ!, बापरे! |
स्पर्धा परीक्षांसाठी महत्त्वाच्या ‘शॉर्टकट टिप्स’
जर दिलेल्या शब्दाचे लिंग किंवा वचन बदलले (उदा. मुलगा → मुलगी → मुले), आणि त्यामुळे त्या शब्दाचे रूप बदलले, तर तो शब्द **विकारी** असतो (उदा. चांगला → चांगली). जर रूपात कोणताही बदल झाला नाही (उदा. हळूहळू, वर), तर तो शब्द **अविकारी** असतो.
शब्दयोगी अव्यय नेहमी नामाला **जोडून** किंवा **मागून** येते (उदा. *नदी**वर***). जर तो शब्द स्वतंत्रपणे वाक्यात आला, तर तो क्रियाविशेषण अव्यय बनू शकतो (उदा. *पक्षी झाडा**वर** बसला* = शब्दयोगी, पण *इकडे **वर** ये* = क्रियाविशेषण).
परीक्षाभिमुख सराव प्रश्न व शब्दांच्या जाती
| क्र. | अधोरेखित / दिलेला शब्द | शब्दाची जात |
|---|---|---|
| १ | हिमालय हा उंच पर्वत आहे. | नाम (विशेष नाम) |
| २ | तो काल शाळेत आला होता. | सर्वनाम (दर्शक सर्वनाम) |
| ३ | तिने सुंदर चित्र काढले. | विशेषण (गुणविशेषण) |
| ४ | मुले मैदानावर खेळत आहेत. | क्रियापद |
| ५ | गाडी वेगाने धावत आहे. | क्रियाविशेषण अव्यय |
| ६ | पुस्तकाखाली पेन पडला आहे. | शब्दयोगी अव्यय |
| ७ | राम आणि लक्ष्मण वनवासात गेले. | उभयान्वयी अव्यय |
| ८ | अरेरे! खूप वाईट घडले. | केवलप्रयोगी अव्यय |
| ९ | म्हातारे लोक शनैःशनैः चालतात. | क्रियाविशेषण अव्यय |
| १० | टेबलावर नवीन चादर घातली आहे. | शब्दयोगी अव्यय |