प्रस्तावना: मराठी व्याकरणातील ‘समास’ हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. दोन किंवा अधिक शब्दांमधील परस्पर संबंध दाखवणारे प्रत्यय किंवा शब्द गाळून जेव्हा एकच जोडशब्द तयार केला जातो, तेव्हा त्या जोडशब्द तयार करण्याच्या प्रकाराला ‘समास’ असे म्हणतात. समास समजून घेण्यासाठी ‘सामाशिक शब्द’ (तयार झालेला शब्द) आणि ‘विग्रह’ (शब्दांचा अर्थ स्पष्ट करून सांगणारी फोड) हे दोन भाग समजणे गरजेचे आहे.
समासाचे मुख्य ४ प्रकार व त्यांची सविस्तर माहिती
१. अव्ययीभाव समास
जेव्हा समासातील पहिला शब्द (पद) महत्त्वाचा असतो आणि त्या सामाशिक शब्दाचा वापर क्रियाविशेषणासारखा अव्ययाप्रमाणे केला जातो, तेव्हा त्यास ‘अव्ययीभाव समास’ म्हणतात.
वैशिष्ट्य: यात बहुतांश वेळा संस्कृत वा फारसी उपसर्ग (उदा. आ, यथा, प्रति, बे, दर) वापरले जातात.
| सामाशिक शब्द | विग्रह (अर्थ) |
|---|---|
| आजन्म | जन्मापासून |
| यथाशक्ती | शक्तीप्रमाणे |
| दररोज | रोजच्या रोज / प्रत्येक दिवशी |
| गल्लोगल्ली | प्रत्येक गल्लीत |
२. तत्पुरुष समास
जेव्हा समासातील दुसरा शब्द (पद) प्रधान (महत्त्वाचा) असतो आणि अर्थाच्या दृष्टीने पहिला शब्द गौण असतो, तेव्हा त्यास ‘तत्पुरुष समास’ म्हणतात.
महत्त्वाची टीप: विग्रह करताना गाळलेले शब्द किंवा विभक्ती प्रत्यय स्पष्ट करावे लागतात.
तत्पुरुष समासाचे उपप्रकार:
| उपप्रकार | महत्त्वाची वैशिष्ट्ये | उदाहरणे |
|---|---|---|
| विभक्ती तत्पुरुष | विभक्तीचे प्रत्यय लपलेले असतात. | दुкখग्रस्त (दुःखाने ग्रस्त) |
| कर्मधारय समास | दोन्ही पदे एकाच विभक्तीत (प्रथमा) असतात; विशेषण-विशेष್ಯ भाव असतो. | महाविद्यालय (मोठी शाळा), घननीळ |
| द्विगु समास | कर्मधारयचाच प्रकार असून, यात पहिले पद संख्याοवाचक असते व समूहाचा बोध होतो. | पंचपाळे (पाच पाळ्यांचा समूह), नवरंग |
| नञ् तत्पुरुष | पहिले पद नकारदर्शक (अ, अन, ना, निर्) असते. | अन्याय (न न्याय), अज्ञान |
| प्राādi तत्पुरुष | पहिले पद प्रा, परा इ. संस्कृत उपसर्ग असतात. | प्रख्यात, प्रहार |
| मध्यमपदलोपी | विग्रह करताना मधली पदे (अर्थ स्पष्ट करणारे शब्द) गाळलेली असतात. | पुरणपोळी (पुरण घालून केलेली पोळी) |
३. द्वंद्व समास
जेव्हा समासातील दोनों पदे समान महत्त्वाची (प्रधान) असतात, तेव्हा त्यास ‘द्वंद्व समास’ म्हणतात.
वैशिष्ट्य: विग्रह करताना ‘आणि’, ‘वा’, ‘किंवा’ या उभयान्वयी अव्ययांचा वापर करावा लागतो.
द्वंद्व समासाचे उपप्रकार:
| उपप्रकार | वैशिष्ट्ये व ओळख | उदाहरणे |
|---|---|---|
| इतरेतर द्वंद्व | विग्रह करताना ‘आणि’ किंवा ‘व’ वापरतात; दोन्ही पदे अर्थाच्या दृष्टीने महत्त्वाची असतात. | आईवडील (आई आणि वडील), रामलक्ष्मण |
| वैकल्पिक द्वंद्व | विग्रह करताना ‘वा’, ‘किंवा’, ‘अथवा’ वापरतात (पर्याय सुचवला जातो). | मागेपुढे (मागे किंवा पुढे), खरेखोटे |
| समाहार द्वंद्व | सामाशिक शब्दाचा विग्रह करताना त्याच जातीच्या इतर वस्तूंचाही समावेश असतो (समूह). | पाشोपाळा (पाचोळा व इतर कचरा), चहापाणी |
४. बहुव्रीही समास
जेव्हा समासातील दोन्ही पदे महत्त्वाची नसून, त्या दोन्ही पदांशिवाय तिसऱ्याच पदाचा बोध होतो आणि संपूर्ण शब्द त्या तिसऱ्या पदाचे विशेषण म्हणून कार्य करतो, तेव्हा त्यास ‘बहुव्रीही समास’ म्हणतात.
| सामाशिक शब्द | विग्रह व अर्थ स्पष्टीकरण |
|---|---|
| लंबोदर | लंब आहे उदर ज्याचे तो (गणपती) - तिसऱ्या पदाचा बोध |
| चक्रपाणी | चक्र आहे पाणीत (हातात) ज्याच्या तो (विष्णू) |
| प्राप्तज्रल | प्राप्त झाले आहे जल ज्याला असा (गाव) |
| निर्दय | नाही दया जिच्यात अशी (स्त्री/व्यक्ती) |
परीक्षा साध्य करण्यासाठी ‘शॉर्टकट टिप्स’
शब्दाची सुरुवात सहसा ‘आ’, ‘यथा’, ‘प्रति’, ‘बे’, ‘दर’ यांसारख्या उपसर्गांनी होते. जसे की आजीवन, यथाאסमर्थ, प्रतिदिन. वाक्यात हा शब्द क्रियाविशेषणाचे काम करतो.
जर सामाशिक शब्दाचे पहिले पद संख्यादर्शक असेल (उदा. पंच, नऊ, त्रि, द्वै) आणि त्यातून एका समूहाचा बोध होत असेल, तर तो डोळे झाकून द्विगु समास (किंवा कर्मधारय) लिहावा. जसे: पंचपाळे, नवरात्र, त्रिकोण.
द्वंद्व समासात दोन्ही पदे स्वतंत्रपणे महत्त्वाची असतात (उदा. आई आणि वडील). परंतु **बहुव्रीही समासात** दोन्ही पदांचा अर्थ बाजूला पडून बाहेरच्याच व्यक्तीचा किंवा वस्तूचा बोध होतो (उदा. लंबोदर = गणपती).
मुख्य समासांची एकाच तक्त्यात रिव्हिजन
| समासाचे नाव | कोणते पद प्रधान (महत्त्वाचे)? | मुख्य खूण / ओळख |
|---|---|---|
| अव्ययीभाव | पहिले पद प्रधान | उपसर्गघटित शब्द, क्रियाविशेषणासारखे कार्य |
| तत्पुरुष | दुसरा शब्द प्रधान | विभक्ती प्रत्यय किंवा गाळलेले शब्द लपलेले असतात |
| द्वंद्व | दोन्ही पदे प्रधान (समान) | विग्रहात ‘आणि’, ‘वा’, ‘किंवा’ चा वापर |
| बहुव्रीही | दोन्ही पदे गौण (तिसरेच पद प्रधान) | इतर पदाचा बोध होतो (विशेषणासारਖे रूप) |
सरळसेवा आणि MPSC परीक्षेत वारंवार विचारलेले सामाशिक शब्द
| क्र. | सामाशिक शब्द | समासाचा प्रकार |
|---|---|---|
| १ | घरोघरी | अव्ययीभाव समास |
| २ | पोलीसपाटील | मध्यमपदलोपी तत्पुरुष |
| ३ | सुखदुःख | वैकल्पिक द्वंद्व समास |
| ४ | पंचरत्न | द्विगु समास (कर्मधारय) |
| ५ | रक्तचंदन | कर्मधारय समास |
| ६ | अफाट | नञ् तत्पुरुष समास |
| ७ | पाहुणचार | समाहार द्वंद्व समास |
| ८ | पीतांबर | बहुव्रीही समास (किंवा कर्मधारय) |
| ९ | हरघडी | अव्ययीभाव समास |
| १० | भाजीपाला | समाहार द्वंद्व समास |