प्रस्तावना: ज्याप्रमाणे मनुष्य आपल्या शरीराची शोभा वाढवण्यासाठी विविध दागिने (अलंकार) वापरतो, त्याचप्रमाणे भाषेचे सौंदर्य, गोडवा आणि प्रभावा वाढवण्यासाठी ज्या भाषिक घटकांचा वापर केला जातो, त्यांना ‘अलंकार’ असे म्हणतात. स्पर्धा परीक्षांच्या (पोलीस भरती, सरळसेवा, MPSC) दृष्टीने अलंकार हा अत्यंत सोपा पण हमखास गुण मिळवून देणारा विषय आहे. अलंकाराचे प्रामुख्याने दोन प्रकार पडतात: १) शब्दालंकार २) अर्थालंकार.
अलंकाराचे मूळ दोन प्रकार
१. शब्दालंकार
जेव्हा वाक्यातील विशिष्ट शब्दांच्या रचनेमुळे भाषेचे सौंदर्य वाढते आणि जर त्या शब्दाऐवजी दुसरा समानार्थी शब्द टाकला, तर तो सौंदर्य किंवा चमत्कृती नष्ट होते, तेव्हा त्यास ‘शब्दालंकार’ म्हणतात.
शब्दालंकाराचे प्रमुख प्रकार:
| अलंकाराचे नाव | महत्त्वाची वैशिष्ट्ये व नियम | उदाहरणे |
|---|---|---|
| अनुप्रास अलंकार | एकाच वाक्यात किंवा चरणात एकाच अक्षराची पुनरावृत्ती होऊन नाद निर्माण होतो. | ‘गडद निळे गडद निळे जलद भरून आले’ (द्, ड) |
| यमक अलंकार | चरणाच्या शेवटी किंवा मध्ये एकाच अक्षराची किंवा शब्दांची पुनरावृत्ती होऊन लय साधली जाते. | ‘पिकले पान गळले, कळी माती मिसळले’ |
| श्लेष अलंकार | एकच शब्द वाक्यात दोन वेगवेगळ्या अर्थांनी वापरल्यामुळे चमत्कृती निर्माण होते. | ‘श्रीकृष्ण नवरा मी नवरवरी, शिशुपाल न वरी’ |
२. अर्थालंकार
जेव्हा भाषेतील अर्थाच्या चमत्कृतीमुळे काव्याचे किंवा वाक्याचे सौंदर्य वाढते, तेव्हा त्यास ‘अर्थालंकार’ म्हणतात. अर्थालंकार समजून घेण्यासाठी खालील ४ संकल्पना माहित असणे अत्यंत गरजेचे आहे:
- उपमेय (जिची तुलना करायची आहे ती वस्तू): मुख (तोंड)
- उपमान (ज्यांच्याशी तुलना करायची आहे ती प्रसिद्ध वस्तू): चंद्र
- साधर्म्य / समानता (दोन वस्तूंमधील साम्य): सुंदर असणे
- वाचक शब्द (सारखेपणा दर्शवणारे शब्द): सम, समान, सारखा, जसे, तसे, गत
अर्थालंकाराचे महत्त्वाचे प्रकार:
| अलंकार | मुख्य ओळख व वाचक शब्द | सुप्रसिद्ध उदाहरण |
|---|---|---|
| उपमा अलंकार | दोन वेगवेगळ्या वस्तूंत साम्य दर्शवले जाते. वाक्यात सम, समान, सारखा, गत, प्रमाणे हे शब्द असतात. | ‘आईसारखा गावा भलतीकडे कुणा गावा?’ |
| उत्प्रेक्षा अलंकार | उपमेय हे जणू काही उपमानच आहे अशी कल्पना केली जाते. वाक्यात जणू, जणू काय, गमे, भासे, वाटते हे शब्द असतात. | ‘घेई सुवर्ण कमल हे जणू प्रफुल्लित व्योम’ |
| रूपक अलंकार | उपमेय आणि उपमान यामध्ये अतिशय साम्य असल्याने दोन्हीमध्ये भेद नाही असे मानले जाते (एकत्ररूप केले जाते). | ‘नयनकमल हे उघडितसे जाई’ |
| व्यतिरेक अलंकार | उपमेयाची तुलना उपमानाशी करून उपमेयाला उपманаपेक्षा श्रेष्ठ ठरवले जाते. | ‘घोड्याहून ही हिंस्त्र हरीण!’ |
| अतिशयोक्ती अलंकार | एखादी गोष्ट वास्तविकतेपेक्षा खूप फुगवून किंवा वाढवून सांगितली जाते. | ‘पायी वाजती वाजंत्री, पद नसे धरणीवरी’ |
| चेतनागुणोक्ती | जेव्हा अचेतन (निर्जीव) वस्तूंवर सचेतन (सजीव) मानवी भावना किंवा कृतींचे आरोपण केले जाते. | ‘चाफा बोलेना, चाफा चालेना…’ |
अलंकार ओळखण्यासाठी सोप्या शॉर्टकट टिप्स
वाक्यात जर **सारखा, सम, समान, प्रमाणे, गत** यांसारखे वाचक शब्द दिसले, तर डोळे झाकून तो उपमा अलंकार असतो. जसे: अंधार असा भारी, रात्रीस खेळावी जुगारी किंवा सागरी पाण्यासारखा निळाशार.
वाक्यामध्ये **जणू, जणू काय, गमे, वाटे, भासे** यांपैकी एखादा शब्द आढळल्यास तिथे हमखास उत्प्रेक्षा अलंकार असतो. येथे कवीची 'कल्पना' केलेली असते.
रूपक अलंकारात उपमेय व उपमान यात **‘रूपी’** किंवा **‘च’** चा प्रयोग केला जातो आणि दोन्हीमध्ये भेद उरत नाही. जसे: ‘मुखचंद्र’ (मुख हेच चंद्र).
सरळसेवा व MPSC परीक्षेत वारंवार विचारलेले अलंकार
| क्र. | काव्यपंक्ती / वाक्य | अलंकाराचा प्रकार |
|---|---|---|
| १ | साखरेसारखी गोड बोलणारी माझी बहीण आहे. | उपमा अलंकार |
| २ | तिचे मुख म्हणजे जणू चंद्रच आहे. | उत्प्रेक्षा अलंकार |
| ३ | संत ह्रदय नवनीत दुजा भावे नածे. | रूपक अलंकार |
| ४ | कामधेनूच्या दुग्धाहुनही ओवी अमृताची गोड! | व्यतिरेक अलंकार |
| ५ | दाम करी काम, बिबट्या म्हणे राम. | यमक अलंकार |
| ६ | मनीषाचे बोलणे ऐकून दगडही रडू लागला. | अतिशयोक्ती अलंकार |
| ७ | बालकेंद्रावर हसत हसत फुले बोलू लागली. | चेतनागुणोक्ती अलंकार |
| ८ | नयनकमल हे उघडीतसे जाई. | रूपक अलंकार |