प्रस्तावना: मराठी भाषा ही विविध भाषांच्या संपर्कातून आणि कालानुरूप विकसित झाली आहे. मराठीत वापरले जाणारे शब्द कसे तयार झाले, त्यांची उत्पत्ती कशी झाली हे अभ्यासण्याच्या शाखेला ‘शब्द सिद्धी’ (Shabd Siddhi) असे म्हणतात. स्पर्धा परीक्षांच्या (पोलीस भरती, सरळसेवा, MPSC) दृष्टीने हा अत्यंत महत्त्वाचा विषय आहे. शब्दांच्या निर्मितीनुसार मराठीत शब्दांचे प्रामुख्याने सिद्ध शब्द आणि साधित शब्द असे दोन मुख्य प्रकार पडतात.
१. सिद्ध शब्द आणि त्याचे प्रकार
भाषेतील मूळ शब्दांना किंवा धातूंना ‘सिद्ध शब्द’ असे म्हणतात. हे शब्द मूळचेच असतात, ते इतर शब्दांपासून बनलेले नसतात.
| सिद्ध शब्दाचे प्रकार | व्याख्या व स्पष्टीकरण | उदाहरणे |
|---|---|---|
| अ) तत्सम शब्द | संस्कृतमधून मराठीत जसेच्या तसे आलेले शब्द. | राजा, प्रकाश, पृथ्वी, पुष्प, नदी, सूर्य |
| ब) तद्भव शब्द | संस्कृतमधून प्राकृत होऊन मराठीत बदल होऊन आलेले शब्द. | हात (हस्त pasun), दूध (दुग्ध), घर (गृह) |
| क) देशी (देशीभूत) शब्द | महाराष्ट्रातील मूळ रहिवाशांच्या बोलीभाषेतील शब्द. | डोंगरा, लुगडे, झाडू, ढेकूण, बाजरी, गुडघा |
| ड) परभाषीय शब्द | परकीय भाषांतून मराठीत आलेले शब्द (अरबी, पर्शियन, इंग्रजी इ.). | अर्ज, टेबल, तारीख, हापूस, बटाटा, साबन |
महत्त्वाचे परभाषीय शब्द (परीक्षेसाठी वारंवार विचारले जाणारे)
| भाषेचे नाव | उदाहरणे |
|---|---|
| इंग्रजी | स्टेशन, बॅट, बॉल, डॉक्टर, पेन, सायकल, पार्सल |
| पोर्तुगीज | बटाटा, अननस, कोबी, तिजोरी, साबन, मेख |
| कानडी | असाडी, इडली, डोसा, विडा, गुळगुळीत, खिडकी |
| हिंदी / गुजराती | बादशाही, डबा, शेजारी, तपास, खादी |
| अरबी / फारसी | अर्ज, इनाम, महिना, जमीन, कागद, जाहीर, खासकर |
२. साधित शब्द आणि त्याचे प्रकार
सिद्ध शब्दाला किंवा धातूला उपसर्ग किंवा प्रत्यय लागून किंवा दोन शब्द एकत्र येऊन जे नवीन शब्द तयार होतात, त्यांना ‘साधित शब्द’ म्हणतात.
| साधित प्रकार | वर्णन | उदाहरणे |
|---|---|---|
| अ) उपसर्गघटित | मूळ शब्दाच्या आधी उपसर्ग लागून तयार झालेले शब्द. | अपमान, सुविचार, प्रकार |
| ब) प्रत्ययघटित | मूळ शब्दाच्या नंतर प्रत्यय लागून तयार झालेले शब्द. | दुग्धशाला, सुंदर्यता, अभ्यासी |
| क) सामासिक शब्द | दोन वा अधिक शब्द एकत्र येऊन सामासिक जोडशब्द बनणे. | पोलीसपाटील, आईवडील, नीलकंठ |
| ड) अभ्यस्त शब्द | एकाच शब्दाची पुनरावृत्ती होऊन किंवा नादयुक्त शब्द तयार होऊन बनणे. | बडबड, चटमट, लहानसहान, घरोघर |
अभ्यस्त शब्दांचे ३ उपप्रकार
- १. पूर्णअभ्यस्त शब्द: संपूर्ण शब्द जसाच्या तसा दोनदा येतो.
उदा. हळूहळू, रडारड, गावोगाव, चोहोबाजूला - २. अंशअभ्यस्त शब्द: दुसरा शब्द किंवा जोडशब्द तयार करताना पहिल्या शब्दातील थोडा बदल होतो किंवा मागील भागात बदल होतो.
उदा. शेजारीपाजारी, आधूनमधुन, दगडबिगड - ३. अनुकरणवाचक (नादयुक्त) शब्द: ध्वनी किंवा आवाजाचे अनुकरण करून तयार झालेले शब्द.
उदा. कडकड, बडबड, खळखळ, झापझाप
शब्द सिद्धी ओळखण्यासाठी सोप्या शॉर्टकट टिप्स
जे शब्द संस्कृत भाषेतून जसेच्या तसे आले आहेत (उदा. **सूर्य, राजा, पुष्प, कन्या**) ते **तत्सम** असतात. ज्या शब्दांचे संस्कृतवरून प्राकृत रूप होऊन मराठीत सोपे झाले आहेत (उदा. **अग्नि चे आग, दुग्ध चे दूध**) ते **तद्भव** असतात.
पोर्तुगीज भाषेतून आलेले शब्द परीक्षेत हमखास विचारले जातात: **बटाटा, अननस, कोबी, पाव, पेरू**. हे खाद्यपदार्थ लक्षात ठेवले की पोर्तुगीज शब्द ओळखणे सोपे जाते.
सरळसेवा व MPSC परीक्षेत वारंवार विचारलेले महत्त्वाचे शब्द
| क्र. | शब्द | शब्दाचा प्रकार / जात |
|---|---|---|
| १ | पृथ्वी | तत्सम शब्द |
| २ | घर | तद्भव शब्द |
| ३ | बटाटा | परभाषीय (पोर्तुगीज) |
| ४ | खिडकी | देशी शब्द |
| ५ | अपवाद | उपसर्गघटित साधित शब्द |
| ६ | हुशारी | प्रत्ययघटित साधित शब्द |
| ७ | रडारड | पूर्णअभ्यस्त शब्द |
| ८ | मेज | परभाषीय (फारसी/पोर्तुगीज) |
| ९ | गुळगुळीत | देशी शब्द |
| १० | दररोज | उपसर्गघटित (फारसी उपसर्ग) |